BRITANNIA
een Romeinse provincie

Themacollege 1 BA Geschiedenis deeltijd
GB1T1O
collegejaar 2008-2009

Basisgegevens

ECTS:	5.0
Niveau:	100
Jaar:	Propedeuse
Periode:	2de semester
Beschrijving: het eerste themacollege is een werkcollege over een belangrijk historisch onderwerp waarin tegelijk aandacht wordt geschonken aan het oefenen van praktische vaardigheden. Het thema van het college wordt in het eerste college bekend gemaakt. Binnen het thema biedt de docent een aantal onderwerpen aan. De student kiest één daarvan of krijgt er één toegewezen. Over dit onderwerp houdt de student een referaat en schrijft hij een werkstuk. De student formuleert zelf zijn vraagstelling en legt die aan de docent ter goedkeuring voor. De literatuur wordt door de docent voorgeschreven.
Leerdoelen: In de themacolleges verwerven de studenten alle praktische vaardigheden voor het verrichten van historisch onderzoek en de schriftelijke en mondelinge verslaglegging daarvan. Achtereenvolgens komen aan bod: het houden van een referaat, het formuleren van een probleem- en vraagstelling, methodologie, heuristiek, het ordenen en verwerken van gegevens, het maken van een werkstukopzet, het maken van literatuurverwijzingen en noten.
Literatuur: P. de Buck e.a., Zoeken en Schrijven. Handleiding bij het maken van een historisch werkstuk (8ste druk; Haarlem 1996; of latere druk). J. Renkema, Schrijfwijzer (ISBN 9012090237; 4de druk, Nijmegen 2002; eerdere drukken niet toegestaan). Syllabus Themacollege Plus (verkrijgbaar bij Studiepunt Letteren, Cleveringaplaats 1)
Toetsing: werkstuk, referaat. Het werkstuk telt maximaal 3200 woorden en is gebaseerd op maximaal 200-250 pagina's secundaire literatuur. Daarnaast kan op het college enige aanvullende literatuur worden behandeld.
Blackboard/webpagina: Het college wordt ondersteund door een uitgebreide site: zie www.blackboard.leidenuniv.nl.

Rooster

Donderdag 20.30-22.00 uur
zaal Lipsius 235B

5/2 Bijeenkomst :1 inleiding op thema
12/2 Bijeenkomst 2: opzet, vraagstelling / Taak: vóór 12/2 een onderwerpskeuze inleveren
19/2 Bijeenkomst 3: heuristiek / Taak: vóór 19/2 een opzet inleveren
26/2 Bijeenkomst 4: analyse / Taak: vóór 26/2 heuristieke opdracht inleveren
5/3 Bijeenkomst 5: schrijven / Taak voor de weken tot half mei: literatuur verzamelen, lezen, proeftekst schrijven, referaat voorbereiden, werken aan de definitieve tekst
12/3 Bijeenkomst 6: presentatie / 
[19/3 zelfwerkzaamheid: GEEN college]
[26/3 tentamenweek: GEEN college]
[2/4 zelfwerkzaamheid: GEEN college] / Taak: vóór 9/4 een proeftekst inleveren
9/4 Bijeenkomst 7: referaten
16/4 Bijeenkomst 8: referaten
23/4 Bijeenkomst 9: referaten
[30/4 Koninginnedag: GEEN college]
7/5 Bijeenkomst 10: referaten
14/5 Bijeenkomst 11: referaten

31/5 deadline voor het inleveren van het voltooide werkstuk

De onderwerpen

Hieronder staan 20 onderwerpen met een korte toelichting. Tijdens de eerste bijeenkomst wordt hier nader op ingegaan. Direct na het eerste college maakt u uw onderwerpskeuze bekend aan de docent: u geeft een eerste, tweede en derde keuze op. Doet u dat niet, dan wordt u zonder verder overleg door de docent ingedeeld. U zend een bericht met uw naam, studentnummer en emailadres, en de drie onderwerpen van uw keuze aan f.g.naerebout@hum.leidenuniv.nl. Vanzelfsprekend wordt zoveel mogelijk met ieders wensen rekening gehouden, maar al even vanzelfsprekend kan dat onmogelijk zijn en krijgt iemand een onderwerp toebedeeld dat niet zijn voorkeur had. Iedereen krijgt ten spoedigste bericht over het definitieve onderwerp.
Is bepaalde literatuur onvindbaar of niet beschikbaar? Dan direct alarm slaan. Het is de bedoeling dat u minimaal gebruik maakt van de Leidse bibliotheken én van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Mail aan bovenstaand emailadres ook andere niet zelf op te lossen problemen.

Onderwerp 1: Julius Caesar en de Britse eilanden
Toelichting: toen Caesar campagne voerde in Gallië leidde hij in 55 en 54 v.C. twee militaire expedities naar de Britse eilanden. De eerste directe bemoeienis van Rome met de Britse eilanden. Literatuur:

• C.F.C. Hawkes, ‘Britain and Julius Caesar’, Proceedings of the British Academy 63 (1977) 125-192
• P.B. Ellis, Caesar’s invasion of Britain, Londen 1978

Onderwerp 2: De verovering van Britannia onder keizer Claudius
Toelichting: in 43 n.C. werden de Britse eilanden geïncorporeerd in het Romeinse rijk, onder leiding van een keizer die niet als groot veldheer te boek staat, maar die wel zelf naar Britannia afreisde. Literatuur:

• D.R. Dudley & G. Webster, The Roman conquest of Britain, Londen 1965
• G. Webster, The Roman invasion of Britain, Londen 1993²

Onderwerp 3: De militaire campagnes in de eerste eeuw n.C.
Toelichting: Britannia was niet zonder slag en stoot aan Rome onderworpen; er is een eeuw lang flink gevochten, en toen bleven Schotland (en Ierland) nog buiten het rijk. Literatuur:

• G. Webster, Rome against Caractacus: the Roman campaigns in Britain, AD 48—58, Londen 1993²
• A.R. Burn, Agricola and Roman Britain, Londen 1953

Onderwerp 4: De opstand van Boudicca
Toelichting: grootste tegenslag voor Rome was een felle opstand in het jaar 60-61 onder leiding van een Keltische koningin, Boudic(c)a. Even leek het alsof Britannia na nog geen 20 jaar alweer verloren zou gaan. Literatuur:

• G. Webster, Boudica: the British revolt against Rome AD 60, Londen 1993

Onderwerp 5: De Muur van Hadrianus
Toelichting: het bekendste monument van Romeinse aanwezigheid op de Britse eilanden is de Muur van Hadrianus. Keizer Hadrianus reisde in 122 naar Engeland en gaf daar opdracht tot het reusachtige bouwproject van een muur van kust naar kust. Waarom eigenlijk? Literatuur:

• D.J. Breeze & B. Dobson, Hadrian’s Wall, Londen 1976, Harmondsworth 1987³
• J.C. Bruce, Handbook to the Roman Wall, ed. by C.M. Daniels, Newcastle 1978¹³

Onderwerp 6: De Muur van Antoninus
Toelichting: de Muur van Hadrianus was nog niet klaar, of de grens werd naar het noorden verlegd, waar een tweede muur, of beter wal, werd opgetrokken, op gezag van keizer Antoninus Pius. Maar die werd spoedig weer verlaten en de garnizoenen keerden terug naar de Muur van Hadrianus. Literatuur:

• W.S. Hanson & G.S. Maxwell, Rome’s North-west frontier: the Antonine Wall, Edinburgh 1986

Onderwerp 7: Het leven in een legerkamp aan de noordgrens van het rijk
Toelichting: dankzij inscripties en dankzij een uniek archief op hout geschreven, weten we veel details van het leven in legerkampen en bijbehorende civiele nederzettingen in het noordelijke grensgebied, i.h.b. Vindolanda. Literatuur:

• A.K. Bowman, Life and letters on the Roman frontier. Vindolanda and its people, Londen 1994
• P. Salway, The frontier people of Roman Britain, Cambridge 1965

Onderwerp 8: De vervloekingsinscripties uit Bath en uit Uley
Toelichting: in beide genoemde plaatsen zijn loden plaatjes met vervloekingen gevonden: een interessante religieuze praktijk, maar ook een bijzonder inkijkje in het leven van ‘gewone mensen’. Literatuur:

• R.S.O. Tomlin, ‘The curse tablets’, in: B.W. Cunliffe (ed), The temple of Sulis Minerva at Bath II: finds from the sacred spring (Oxford 1988) 4-277 (= Tabellae Sulis)
• R.S.O. Tomlin, ‘The inscribed lead tablets: an interim report’, in: A. Woodward & Peter Leach, The Uley shrines. Excavation of a ritual complex on West Hill, Uley, Gloucestershire: 1977-9 (Londen 1993) 113-130

Onderwerp 9: ‘Inheemse’ religie op de Britse eilanden
Toelichting: het religieuze leven in Britannia is een mengelmoesje van van alles en nog wat, maar er is misschien iets te ontwaren van een ‘Keltisch substraat’. Wat is er nu precies Keltisch aan die goden? Literatuur:

• A. Ross, Pagan Celtic Britain, Londen 1974 (=1967)
• M. Green, The gods of the Celts, Stroud 1993

Onderwerp 10: Inheemse religie en mensenoffers
Toelichting: de Romeinen hadden niets tegen Keltische religie en veel daarvan werd naadloos ingepast in het religieuze leven van de Romeinse provincie. Maar sommige aspecten werden door Rome wél bestreden, met name mensenoffers. Die kwamen inderdaad voor. Literatuur:

• M. Green, Dying for the gods. Human sacrifice in Iron Age and Roman Europe, Stroud 2002
• I.M. Stead, J.B. Bourke & Don Brothwell (edd), Lindow man: the body in the bog, Londen 1986

Onderwerp 11: ‘Importreligie’ in Britannia
Toelichting: zodra de Britse eilanden deel uitmaakten van de Romeinse invloedssfeer, kwamen er ook allerlei religieuze fenomenen mee. Wat komt er van buiten en hoe werd het ingepast? Literatuur:

• E.R. Birley, ‘The deities of Roman Britain’, in: Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt 2.18.1 (1986) 3-112
• M. Henig, Religion in Roman Britain, Londen 1995²

Onderwerp 12: Het christendom in Britannia
Toelichting: onder de importen van buitenaf zat ook het christendom. Gezien het verdere verloop van de geschiedenis was dat een belangrijk feit. Hoe christelijk werden de Britse eilanden? Literatuur:

• M.W. Barley & R.P.C. Hanson (edd), Christianity in Britain 300-700, Leicester 1968
• D. Watts, Christians and pagans in Roman Britain, Londen 1991

Onderwerp 13: Handel tussen de Nederlanden en de Britse eilanden: de Nehalennia-altaren
Toelichting: handelsbewegingen zijn niet altijd even gemakkelijk in kaart te brengen: dat is veelal een moeizaam gepuzzel met archeologische bronnen. Maar in het geval van Britannia is er ook een schat aan altaren, gevonden in Zeeland, geplaatst door zeevaarders voor de godin Nehalennia die voor een behouden vaart had gezorgd. Plotseling kwamen zo een heleboel op Britannia handelende schippers in beeld! Literatuur:

• J. Du Plat Taylor & H. Cleere, Roman shipping and trade: Britain and the Rhine provinces, Londen 1978 (CBA research report 24)
• P. Stuart & J.E. Bogaers, Nehalennia. Römische Steindenkmäler aus der Oosterschelde bei Domburg, Leiden 2001

Onderwerp 14: Het Romeinse wegennet in Britannia
Toelichting: de Romeinen zijn befaamd als wegenbouwers. Ook Britannia werd van een uitgebreid wegennet voorzien. Veel Romeinse wegen zijn nog steeds herkenbaar in het landschap, sommige zijn nog altijd in gebruik. Literatuur:

• D.E. Johnston, An illustrated history of Roman roads in Britain, Oxford 1977

Onderwerp 15: Urbanisatie in Britannia
Toelichting: cultuur was voor de Romeinen vooral een stedelijk fenomeen. Het verbaast dan ook niet dat zij in de nieuwveroverde provincie Britannia de bouw van steden bevorderden: er groeide een uitgebreid stedelijk netwerk, de basis voor het huidige stedelijke netwerk van Groot-Britannië. Literatuur:

• Burnham, B. & J. Wacher, The ‘small towns’ of Roman Britain, Londen 1990
• J.S. Wacher, The towns of Roman Britain, Londen 1974, 1995²

Onderwerp 16: Het cosmopolitisme van het Romeinse rijk
Toelichting: wanneer de Britse eilanden deel gaan uitmaken van een wereldrijk, dan komen er ook mensen uit dat hele rijk als migranten naar die eilanden. Dankzij inscripties op bijvoorbeeld graven kennen we veel inwoners van Britannia met naam, toenaam en soms nog meer biografische informatie. Literatuur:

• A. Birley, The people of Roman Britain, Londen 1980

Onderwerp 17: Het Romeinse bestuur in Britannia
Toelichting: de Romeinen bestuurden een provincie door daar een dun laagje Romeins gezag aan te brengen: de provinciegouverneur en diens staf. Daaronder bleven veel van de bestaande structuren intact. In het geval van Britannia weten we heel wat van de gouverneurs, maar ook van cliëntkoningen die nog geruime tijd na de verovering uit naam van Rome delen van het land bestuurden. Literatuur:

• D. Braund, Ruling Roman Britain. Kings, queens, governors and emperors from Julius Caesar to Agricola, Londen 1996
• A. Birley, The Fasti of Roman Britain, Oxford 1981

Onderwerp 18: De plaats van Britannia in een lange-termijngeschiedenis
Toelichting: De Romeinse fase van de Britse geschiedenis is maar een vrij korte periode van een vijf eeuwen. Hoe verhoudt die periode zich tot wat er aan vooraf ging en wat er op volgde? Literatuur:

• B.W. Cunliff, Facing the Ocean: the Atlantic and its peoples 8000 BC – AD 1500, New York 2001

Onderwerp 19: Het einde van het Romeinse gezag en het vroegste ‘Angelsaksische’ Engeland
Toelichting: traditioneel is er sprake van ‘het einde van Britannia’ in 409-410, wanneer het centrale gezag de Britten gezegd zou hebben voortaan maar hun eigen boontjes te doppen. Maar wat gebeurt er nu feitelijk in de 5de eeuw? Wat houdt er precies op en wat is er nieuw? Literatuur:

• K.R. Dark, Britain and the end of the Roman Empire, Stroud 2000

Onderwerp 20: De ecologie van Britannia
Toelichting: de Romeinse aanwezigheid, met alle gevolgen van dien, betekent een transformatie van het landschap van Britannia: ontbossing, nieuwe vormen van landbouw, een hele infrastructuur van militaire posten, wegen, steden: wat gebeurt er allemaal met het ‘aanzien’ van de Brite eilanden? Literatuur:

• K.R. Dark & P. Dark, The landscape of Roman Britain, Stroud 1997
• J. Wacher, A portrait of Roman Britain, Londen 2000